strój krakowski
leksykon

Strój krakowski

Leksykon stroju krakowskiego


Kto nosi katanę, a kto brzękadełka? Czym jest krakuska? Tu znajdziesz opis charakterystycznych elementów męskiego i damskiego stroju krakowskiego.

Strój krakowski męski - kaftan

kaftan

fot. malyslask.art.pl

Krakowski kaftan, obok białej sukmany, stanowił najważniejszy, świadczący o zamożności element stroju. Zakładany na lnianą koszulę, był dopasowaną w talii, długą po kolana kamizelką bez rękawów, szytą z ciemnego sukna. Miał czerwone podbicie, przykryte klapkami kieszenie oraz liczne ozdoby w postaci rozmaitych guzików i chwostów, czyli pęczków związanych, równo przyciętych jedwabnych lub bawełnianych nici. Rozcięte z tyłu poły luźno zwisały od pasa w dół.

Strój krakowski męski - pas

pas

fot. swierczkowiacy.pl

Krakowiak nosił skórzany pas gęsto nabijany ćwiekami i zapinany na mosiężną sprzączkę. Z boku zwisały, nawleczone na rzemyki, metalowe blaszki dźwięczące przy każdym kroku, zwłaszcza w tańcu, zwane z tego powodu brzękadełkami. Przy pasie mocowano nożyk oraz torebkę na krzesiwo i hubkę. Pas z brzękadełkami zakładano na kaftan, rzadziej na sukmanę.

Strój krakowski męski - portki

portki

fot. zespolslask.pl

Charakterystyczne dla odświętnego stroju jasne spodnie w cienkie, czerwone lub różowe pionowe prążki, szyto z cienkiego lnu lub bawełny, jeśli były noszone latem. Zimą wkładano jednocześnie kilka par spodni szytych z grubych tkanin lnianych. Spodnie zawsze wpuszczano w buty dbając o to, by nogawki, lekko wywinięte poniżej kolan na zewnątrz, opadały na cholewy.

Strój krakowski męski - buty

buty

fot. folklor.pl

Na przestrzeni lat krakowskie buty ulegały różnym zmianom i modom. Zmieniał się wygląd cholewy, ilość szwów, wysokość, a także twardość. Noszono więc buty sięgające kolan, szyte z wołowej skóry, z miękką i prostą cholewą lub sztywną, ale karbowaną przy kostce i ułożoną w harmonijkę. Zakładano także buty krótsze, z wyłożonym na wierzch podszyciem górnej części cholewy. Niezależnie od tych zmian, obcasy butów miały zawsze stalowe podkówki.

Strój krakowski męski - sukmana

sukmana

fot. bitwaraclawicka.pl

Kosztowne, dostojne i poważne w kroju okrycia wierzchnie nosili zazwyczaj zamożni gospodarze. Krakowska sukmana, dostatnia, obszerna i długa, lekko wcięta w pasie, dołem rozkloszowana, uszyta z białego sukna, lamowana od spodu czerwonym, ze stojącym kołnierzem i czerwonymi wypustkami, zwraca dziś uwagę nie tylko ciekawym krojem i ozdobami, ale też zestawieniem barw. Dominuje tu biel i czerwień, polskie barwy narodowe.

Strój krakowski męski - krakuska

krakuska

fot. strojeludowe.ipr.pl

Wśród rozmaitych nakryć głowy noszonych w Krakowskiem był i czarny filcowy kapelusz, z powodu kształtu podobnego do żelaznego garnka zwany żeleźniakiem, i była też wełniana czapka magierka, ale wszystkie zdystansowała czerwona rogatywka. Szyta z czterech klinów sukna, otoczona czarnym barankiem, ozdobiona pękiem pawich piór i kolorowymi wstążkami, jest dziś utożsamiana z regionem i nazywana krakuską.

Strój krakowski damski - wianek

wianek

fot. strojeludowe.ipr.pl

Przystrój głowy zależał od stanu cywilnego. Dziewczyny nosiły wianki ze sztucznych kwiatów. Zdobiły je spadające na plecy barwne wstążki. Nakryciem głowy mężatki była kosztowna chusta czepcowa, po raz pierwszy zakładana w czasie weselnych oczepin. Sposoby wiązania były tak różne, że rozpoznawano po nich, z jakiej wsi pochodzi ubrana w chustę kobieta.

Strój krakowski damski - koszula

koszula

fot. malyslask.art.pl

Koszule szyto z delikatnego płótna. Miały szerokie rękawy i gustowne zdobienia w postaci haftu atłaskowego na dekolcie, karczku i mankietach. Z bielą koszuli pięknie kontrastowała czerwień korali. Naszyjniki składały się z wielu sznurów. Największe paciorki, umieszczone pośrodku, zdobiły dodatkowo srebrne okucia i krzyże. Prawdziwe korale były bardzo kosztowne, uboższe panie nosiły więc naszyjniki chlebowe, czyli imitacje wykonane z gniecionego chleba.

Strój krakowski damski - gorset

gorset

fot. strojeludowe.ipr.pl

Zakładany na koszulę gorset, szyty z aksamitu lub sukna, bywał w różnych kolorach: wiśniowym, amarantowym, szafirowym, zielonym lub czarnym. Wyszywano go kolorowym haftem o motywach roślinnych, po czym ozdabiano różnobarwnymi, błyszczącymi koralikami, cekinami, guziczkami na nóżkach, tasiemkami, chwościkami i wstążeczkami.

Strój krakowski damski - katana

katana

fot. strojeludowe.ipr.pl

Gorset z doszytymi rękawami nazywano kataną. Katanę szyto z aksamitu, rzadziej z sukna, i zdobiono równie bogato, jak gorset. Noszono ją w komplecie z gorsetem o podobnym kolorze i ozdobach. Poza kataną znano kilka innych rodzajów kaftanów. Jako okrycia wierzchniego używano też żupaników, sukienek, białych kożuchów i rozmaitych chust zarzucanych na ramiona, wśród których najczęściej noszono wełniane chusty w dużą kratę.

Strój krakowski damski - spódnica

spódnica

fot. slowianki.uj.edu.pl

Krakowianki nosiły jednocześnie dwie spódnice. Wierzchnia była długa i szeroka, wzorzysta, uszyta z tybetu, płótna, jedwabiu lub batystu, najczęściej w kolorze czerwonym, zielonym, niebieskim lub białym. Od wewnątrz dół podszyty był płatem innej tkaniny, co usztywniało spódnicę i chroniło przed rozdarciem. Spódnica spodnia, uszyta z białego płótna, bogato zdobiona haftem atłaskowym, pełniła rolę halki. Spódnice lekko zasłaniały odświętne czarne, sznurowane trzewiki.

Strój krakowski damski - zapaska

zapaska

fot. perfekt.krakow.pl

Zapaski krakowskie, nieco krótsze od spódnicy, zakrywały jej przód i boki. Szyte były z rozmaitych materiałów, najczęściej jednak z tego samego, co spódnica. Noszono także fartuszki białe, tiulowe, ozdabiane misternym haftem atłaskowym. Zdarzało się, że haft pokrywał całą powierzchnię zapaski. Do zdobienia brzegów używano również koronek.