strój świętokrzyski
leksykon

Strój świętokrzyski

Leksykon stroju świętokrzyskiego


Czym jest siekacz, a czym maciejówka? Czy kamieniaki wytwarzano z kamienia? Tu znajdziesz opis charakterystycznych elementów męskiego i damskiego stroju świętokrzyskiego.

Strój świętokrzyski męski - koszula

koszula

fot. strojeludowe.ipr.pl

Męskie koszule szyto z dobrze bielonego samodziału. Początkowo zakładano je na spodnie. Były wówczas długie, nie miały kołnierza, związywano je tasiemką zwaną rzeszotką. U progu XX wieku koszule znacznie skrócono, ponieważ zmienił się sposób ich noszenia - wpuszczano je teraz w spodnie. Pojawiły się też kołnierzyki, guziki i mankiety. Używany wcześniej do zdobienia haft płaski urozmaicono krzyżykowym.

Strój świętokrzyski męski - lejbik

lejbik

fot. pik.kielce.pl

Bezpośrednio na koszulę zakładano krótką wełnianą kamizelkę zwaną lejbikiem. Miała prosty krój, przy szyi niewielkie wycięcie, zapinano ją na guziki. Jeśli guziki naszywano w trzech rzędach, do zapinania służył tylko środkowy, pozostałe pełniły rolę ozdoby. Najczęściej lejbiki noszono jako odzież wierzchnią, rzadziej ubierano je pod kaftan zwany spencerkiem. W tym drugim przypadku kaftana nie zapinano, by lejbik był dobrze widoczny.

Strój świętokrzyski męski - buty

buty

fot. rekodzielo.krakow.pl

Odświętne buty szyto z dobrej skóry. Wyróżniały się sztywną cholewą i wysokim obcasem. Karbowane w okolicy kostki w harmonijkę złożoną z kilku, czasem nawet siedmiu fałd, układane były na specjalnych drewnianych prawidłach. Często kupowano je od żołnierzy lub zatrzymywano po odbyciu służby wojskowej. Noszono również obuwie z miękkiej skóry bydlęcej zwanej juchtem. Tego typu buty, co ciekawe, nie były dopasowane do nogi, nie odróżniano buta lewego od prawego, więc dwa tworzące parę miały ten sam kształt.

Strój świętokrzyski męski - sukmana

sukmana

fot. pik.kielce.pl

Noszona przez żonatych gospodarzy sukmana, szyta z grubego sukna samodziałowego, miała kontuszowy krój, wcięcie w pasie, rozkloszowany dół i stojący kołnierz. Cechowała ją tylko jedna, skośna klapka zwana siekaczem, ozdobiona czerwoną aplikacją i niebieskim sznurkiem. Rzadziej noszono sukmany z dwiema klapkami. Przody i mankiety zdobił szamerunek z ręcznie wyplatanych kolorowych sznurków.

Strój świętokrzyski męski - czapki

czapki

fot. pik.kielce.pl

W XIX stuleciu powszechnie noszono czapki rogatywki zwane czapkami w cztery światy, szyte z czterech klinów sukna samodziałowego i otoczone czarnym barankiem. Latem osłaniano głowy dużymi kapeluszami ze słomy, które przystrajano zawiązaną w kokardę wstążką. Podczas I wojny światowej używano już niskich, okrągłych czapek z lakierowanym daszkiem, czyli maciejówek wzorowanych na czapkach legionistów.

Strój świętokrzyski damski - chusta

chusta

fot. hej.mielec.pl

Noszone przez panny i mężatki odświętne wełniane chusty, często czerwone lub zielone w kolorowe kwiaty, miały wszystkie boki wykończone plecioną siateczką i frędzlami. Chusty wiązano do tyłu w luźny węzeł. Panny po bokach przypinały dla ozdoby kwiaty, a mężatki zakładały pod chusty siatkowe czepce. Do pracy zakładano tańsze chusty z perkalu.

Strój świętokrzyski damski - koszula

koszula

fot. perfekt.krakow.pl

Białe damskie koszule, szyte z płótna, pierwotnie nie miały kołnierza, tylko oszewkę. Płytkie rozcięcie z przodu koszuli, zawiązywane czerwoną wstążeczką, ułatwiało ubieranie. Z czasem pojawił się wykładany kołnierzyk i mankiety przy rękawach. Koszule zdobiono haftem, początkowo białym angielskim, który nazywano na Kielecczyźnie okrągłym, później wprowadzono haft krzyżykowy, przeważnie czerwono-niebieski o motywach geometrycznych.

Strój świętokrzyski damski - gorset

gorset

fot. pik.kielce.pl

W regionie świętokrzyskim znano kilka różnych rodzajów gorsetów, ale najchętniej noszono gorsecik z baskinką. Gorsecik był krótki, sięgał bowiem zaledwie do pasa, i tylko drobne zakładki baskinki przykrywały spódnicę. Szyto go z dobrej jakości cienkiej wełenki w ciemnym kolorze. Przód gorsetu zdobił haft oraz wstążka używana do sznurowania.

Strój świętokrzyski damski - spódnica

spódnica

fot. pik.kielce.pl

Pasiaste lub jednokolorowe spódnice szyto początkowo z samodziałów. Później weszły w użycie lekkie wełenki fabryczne. Na przestrzeni lat zmieniała się kolorystyka spódnic, najczęściej jednak spotykanym zestawieniem barw była czerwień i czerń. Spódnice układano w drobne fałdki, dolną krawędź podszywano wełnianą taśmą zwaną szczoteczką i drobnym sznureczkiem kręconym z wełny.

Strój świętokrzyski damski - fartuch

fartuch

fot. stroje.pl

Zapaski pełniące rolę fartucha szyto przede wszystkim z wełnianych samodziałów. Używano tkanin w rozmaitych odcieniach czerwieni z podłużnymi czarnymi prążkami o różnej szerokości i gęstości, zależnej od lokalnej mody. Zapaski pasiaste zakładano do spódnic samodziałowych w paski lub gładkich. Znano również białe zapaski płócienne, bogato zdobione rozszyciami z koronki, haftem ażurowym i białym haftem angielskim.

Strój świętokrzyski damski - zapaska

zapaska

fot. pik.kielce.pl

Zapaski zarzucane na ramiona, tak charakterystyczne dla regionu, szyto podobnie jak te do pasa, a więc z pasiastego samodziału. Różnica polegała jedynie na tym, że były szersze i większe. Zarzucane niczym peleryna na ramiona lub głowę, dobrze chroniły przed wiatrem, deszczem lub śniegiem. Jeszcze w latach siedemdziesiątych XX wieku zapaski naramienne powszechnie nosiły starsze kobiety, zimą nakładając je na inne wierzchnie okrycia.

Strój świętokrzyski damski - korale

korale

fot. rekodzielo.krakow.pl

Najcenniejsze i najbardziej pożądane były naszyjniki z prawdziwych korali. Zazwyczaj noszono kilka sznurów, czasem nawet siedem, przywiązując do najdłuższego medalik, krzyżyk lub błyskotki. Posiadanie prawdziwych korali świadczyło o dobrobycie i bogactwie. Mniej zamożne kobiety nosiły imitacje, najczęściej twarde koraliki w czerwonym kolorze zwane kamieniakami.