Strój szlachecki
Strona główna serwisu

leksykon stroju szlacheckiego

Leksykon podzielony jest na dwie części. W pierwszej znajdziesz omówienie charakterystycznych elementów szlacheckiego stroju męskiego, w drugiej - damskiego.

Polski strój szlachecki
Charakter polskiego stroju szlacheckiego, w którym znaleźć można wiele elementów wschodnich (tureckich i tatarskich) kształtował się przez kilkaset lat, a najbardziej popularnym strój ten stał się w siedemnastym wieku.
wiw.pl

Polski ubiór narodowy
Początkowo strój kontuszowy był typowym strojem polskiego szlachcica, później stał się oznaką patriotyzmu.
buw.uw.edu.pl

Polski strój męski
Ubiory zapinane z przodu na pętlice i guzy, przepasywane szerokim pasem z tkaniny, na nogach wysokie buty z cholewami, podgolone z tyłu czupryny i długie wąsy - to moda charakterystyczna dla całej Polski w XVII wieku.
sarmata-barok.blogspot.com

Ubiór polskiego szlachcica
Ubranie szlachcica było jego wizytówką. Strój świadczył o majętności i pochodzeniu danego szlachcica.
sarmata.com.pl

Polskie pasy kontuszowe
Wiek XVIII przynosi powszechną modę na noszenie jedwabnych pasów. Ten oryginalny element polskiego stroju narodowego wiązano w sposób eksponujący ozdobne zakończenie.
agnieszkamazur.com

Historia mody: Kontusz
Kontusz to charakterystyczny element stroju dla polskiej szlachty w XVII oraz XVIII wieku. W XIX wieku został zastąpiony frakiem, a następnie surdutem.
meg-art.pl

Oręż szlachecki
Szabla karabela należy do najsławniejszych typów polskiej białej broni, pomimo późnego wejścia do powszechnego użytku - dopiero od lat 70. XVII wieku.
rzeczpospolitaobojganarodow.pl

Stroje historyczne
Na stronie pani Agnieszki Mazur można obejrzeć wykonane przez nią wierne rekonstrukcje ubioru szlacheckiego. Autorka, historyk sztuki z wykształcenia, odtwarza dawne ubiory na podstawie zachowanych obrazów, grafik, rzeźb i rycin.
agnieszkamazur.com

Kostiumy szlacheckie
Kostiumy szlacheckie projektuje i szyje krakowska firma PERFEKT.
perfekt.krakow.pl

Kontusiki damskie
Narodowy strój kobiecy, podobnie jak męski, wykształcił się pod wpływem mód wschodnich. Zachował on jednak podatność zarówno na wzory przychodzące z Zachodu, jak i rodzime osobliwości.
ubioryhistoryczne.blox.pl

Polska moda damska
Do charakterystycznych ubiorów noszonych przez kobiety w Polsce należały jupki. Były to kaftaniki, które zakładano do suto marszczonej spódnicy. Ubiór ten był swobodniejszy i znacznie bardziej wygodny niż suknie według mody francuskiej.
wilanow-palac.pl

Kultura sarmacka
Poznaj niesamowite obyczaje Sarmatów: kulturę polityczną, orientalną modę, fryzury, zasady zawierania małżeństw, styl biesiadowania, gusta kulinarne.
wilanow-palac.pl

Szlachecki mazur
Mazur z opery Straszny Dwór Stanisława Moniuszki w wykonaniu Zespółu Tańca Ludowego UMCS w Lublinie.
youtube.com

Polonez
Polonez w wykonaniu zespołu MAZOWSZE
youtube.com

Zespół Tańca Ludowego Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie powstał w 1953 r. Jest najstarszym reprezentacyjnym studenckim Zespołem artystycznym UMCS. Głównym celem działalności Zespołu jest roztańczenie i rozśpiewanie młodzieży akademickiej oraz uwrażliwienie jej na piękno muzyki, słowa, ruchu i gestu.

Oficjalna strona Zespołu Tańca Ludowego UMCS w Lublinie »

Zespół Tańca Ludowego UMCS w Lublinie

strój męski

żupan
Żupan - rodzaj męskiej sukni - szyto ze wzorzystego jedwabiu, adamaszku lub atłasu. Miał poszerzane ramiona i długie, szerokie u góry, a zwężające się dołem rękawy, oraz stojący, rozchylony z przodu kołnierzyk. Od kołnierza do pasa żupan zapinano na szereg drobnych, dekoracyjnych, kosztownych guzików. Dla ozdoby przyszywano czasem na piersiach barwne pasmanetryjne listwy - pętlice.

kontusz
Na żupan zakładano długi kontusz z jednobarwnej tkaniny, zimą podszyty futrem, a latem jedwabiem. Wyróżniały go wyloty, czyli rozcięte rękawy, które albo luźno zwisały, albo zarzucane były na plecy, oraz kunsztowne zdobienia w postaci pasmanteryjnych wykończeń. Na piersiach umieszczano różnobarwne pętlice i guzy ze złota, srebra lub z mosiądzu wysadzane drogimi kamieniami.

pas kontuszowy
Największą ozdobę stroju polskiego stanowi pas kontuszowy. Wykonany ze wzorzystego jedwabiu, w który wplatano złote i srebrne nici, ozdobiony złotymi frędzlami i misternym haftem, był szeroki i tak długi, że szlachcic owijał się nim kilka razy. Ponieważ pasy miały dwie strony różniące się kolorystyką i zdobieniami, na wierzch odwracano raz jedną, raz drugą stosownie do okoliczności.

spodnie
Szlachta nosiła spodnie o różnych fasonach. Prostego kroju portki zdobiono galonami, czyli taśmami ze złotych lub srebrnych nici. Szerokie, swobodnie zwisające nad cholewami butów hajdawery lub szarawary szyto z jedwabnych tkanin o żywych kolorach i ściągano w pasie jedwabnym sznurem. Górną część spodni zakrywał żupan i kontusz, zaś nogawki wpuszczano w wysokie buty.

obuwie
Odświętne wysokie buty wykonane z miękkiego safianu, przeważnie w kolorach żółtym, czerwonym, zielonym lub niebieskim, ozdobione złotym haftem i wytłoczeniami, miały długie, pofałdowane cholewy i podkówki zamiast obcasów. Do stroju polskiego noszono również baczmagi z lekko zadartymi noskami, ukośnie ściętymi cholewami i płaską podeszwą. Jeźdźcy przypinali do butów ostrogi.

kołpak
Ciekawym elementem stroju polskiego jest nakrycie głowy. W dawnej Polsce chętnie noszono kołpaki - czapki z futrzanymi otokami, uszyte z aksamitu lub jedwabiu o żywych kolorach. Rozcięte po bokach i z przodu otoki zdobi kosztowna brosza oraz kitka z ptasich piór. Szlachta gustowała w piórach orlich i sokolich, a najbardziej pożądane, najwspanialsze i najdroższe były kity z piór czaplich.

konfederatka
Od czasów konfederacji barskiej (1768) do stroju polskiego zakładano coraz częściej rogatywkę - czapkę o kwadratowym, usztywnionym denku, obramowaną siwym lub czarnym barankiem, często ozdobioną klejnotami i cennymi ptasimi piórami. Konfederatka w zmodyfikowanej wersji, uzupełniona daszkiem, stała się później znakiem rozpoznawczym polskich formacji wojskowych.

broń paradna
Ubiorowi polskiemu nadawała smaku noszona przy nim broń: misternie wykonane, zdobione złotem i klejnotami karabele, czekany i buzdygany. Rodzaj broni świadczył o bogactwie i sprawowanej władzy wojskowej. Szable przypinano do boku za pomocą specjalnych pasów ze skórzanymi lub rzemiennymi rapciami. Pas do szabli zazwyczaj nie był widoczny, ponieważ zakrywał go paradny pas kontuszowy.

fryzura i wąsy
Polską szlachtę wyróżniał nie tylko imponujący ubiór, ale też oryginalna fryzura. Z dumą noszono włosy podgolone na okrągło nad uszami i z tyłu głowy, z krótką grzywką zaczesaną gładko do przodu. Podgolonej czuprynie towarzyszyły sumiaste wąsy, uważane za broń przeciw cudzoziemszczyźnie i traktowane niemal jak symbol narodowy. W XVIII wieku znany poeta napisał nawet odę Do wąsów.

↑ do góry

strój damski

kontusik
Mniej urozmaicony i nie tak strojny jak męski, chociaż na nim wzorowany, był ubiór polskich szlachcianek. Kobiecy kontusik nawiązywał krojem do kontusza, sięgał do połowy uda, obszyty był futerkiem, miał też długie rozcinane rękawy. Innym rodzajem odzieży wierzchniej była jupka - rozkloszowany z tyłu kaftan z krótkimi rękawami, podobnie jak kontusik obszyty cennymi futrami.

nakrycie głowy
Polskie panie chętniej niż panowie wprowadzały do swojego stroju elementy mody zachodniej. Stylizując ubrania według najnowszych europejskich trendów, dbały jednak o to, by w kroju, wykończeniach i dodatkach nawiązywać do narodowych tradycji. Dolne brzegi odzieży obszywały więc futerkiem, na francuskie suknie zakładały polskie kontusiki, a na głowach nosiły kołpaczki i konfederatki.

↑ do góry


Polski ubiór do 1864 rokuŹródła
Bartkiewicz M., Polski ubiór do 1864 roku, Wroclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1979

Zgodnie z kryterium historyczno-geograficznym w książce wydzielono 7 podstawowych grup, a w ich obrębie 25 regionów. Opisanych jest i zilustrowanych 25 strojów kiedyś powszechnie noszonych przez mieszkańców wsi i małych miast. W każdym regionie oprócz historii stroju zostały omówione jego cechy charakterystyczne, podstawowe surowce, krój, zdobienia. Ukazane zostały także różnice wynikające ze zmieniającej się mody i te będące świadectwem stanu cywilnego. Podano również informacje, gdzie i kiedy takie stroje można jeszcze zobaczyć poza ekspozycjami w muzeach etnograficznych. Każdy strój zilustrowany został przynajmniej jedną fotografią oraz rysunkami lub fotografiami najbardziej typowych, reprezentatywnych elementów stroju, np. haftów. Tak bogate zilustrowanie książki było możliwe dzięki życzliwości i przychylności Dyrekcji Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, najstarszego i największego muzeum etnograficznego w Polsce, oraz Zespołu Tańca Ludowego Harnam w Łodzi, którego członkowie prezentują wszystkie przedstawiane stroje. Publikację uzupełnia mapa Polski, na której zostały zaznaczone regiony, gdzie występują opisane ubiory.
Książka do nabycia w antykwariacie internetowym Cień Wiatru.

Strój bytomski Strój kaszubski Strój krakowski Strój kujawski Strój kurpiowski Strój lubelski Strój łowicki Strój podhalański Strój szamotulski Strój szlachecki Strój świętokrzyski Strój żywiecki
Stroje narodowe i regionalne Gry i zabawy edukacyjne dla dzieci Materiały dydaktyczne dla rodziców i nauczycieli